In 1953 verscheen in Pondicherry, India, een boek met een grote belofte in de titel: Secrets of Indian Medicine, Synthesis of All the Systems of Medicine. Geschreven door Dr. R.S. Agarwal, een arts verbonden aan de Sri Aurobindo Ashram. Agarwal probeerde iets ambitieus: de Ayurvedische traditie en de westerse geneeskunde samenbrengen in één samenhangend geheel.
Zijn opening is treffend. Hij schrijft dat de oude Indiase geneeskunde ooit voortkwam uit intuïtie en toewijding, maar dat die kwaliteit grotendeels verloren is gegaan. Ayurveda leverde volgens hem de grote lijnen, de moderne geneeskunde werkte die lijnen verder uit met een scherper verstand. Zijn conclusie: geen van beide hoeft de ander te vervangen.
Lichaam, geest en levenskracht als één systeem
Het uitgangspunt van het boek is dat een mens uit drie lagen bestaat, die Agarwal geest, levenskracht en lichaam noemt. Hij illustreert dat met een simpel voorbeeld: een arts stelt vast dat een patiënt staar heeft en besluit te opereren. De diagnose is het werk van de geest, de operatie zelf van de levenskracht, de handeling van het lichaam. Pas als die drie samenwerken, lukt de behandeling.
Diezelfde driedeling komt terug in de Ayurvedische Tridosha-filosofie: Vata, Pitta en Kapha, ruwweg te vertalen als mentaal, vitaal en fysiek. Agarwal benadrukt dat dit geen letterlijke stoffen zijn, maar symbolische principes waarmee artsen patronen in het lichaam beschrijven.
Ogen als spiegel van het hele lichaam
Een groot deel van het boek gaat over de ogen. Agarwal was ook oprichter van de School for Perfect Eyesight bij de ashram, waar hij de Bates-methode toepaste, een systeem van ontspanningsoefeningen voor de ogen dat teruggaat op de Amerikaanse oogarts William Bates. Palmen, gefixeerd kijken, het idee dat mentale spanning zich direct vertaalt naar spanning in de oogspieren: het past naadloos bij Agarwals bredere overtuiging dat lichaam en geest niet los van elkaar te behandelen zijn.
Het is een aantrekkelijk idee. Ontspanning helpt bij vermoeide ogen, en de gedachte dat spanning zich door het hele lichaam verspreidt, inclusief de ogen, is niet onredelijk.
Waar de belofte te ver gaat
Hier wordt het lastiger. De Bates-methode beweert dat brekingsafwijkingen zoals bijziendheid, verziendheid en astigmatisme te verhelpen zijn met ontspanning en oefeningen. Dat idee is inmiddels uitgebreid onderzocht, en het houdt geen stand. De vorm van de oogbol en het hoornvlies bepalen die afwijkingen, en dat is een structureel gegeven dat door oefeningen niet verandert. De American Academy of Ophthalmology concludeert dat er geen overtuigend bewijs is dat oogoefeningen de scherpte van onaangepast zicht beïnvloeden.
Dat onderscheid is niet alleen theoretisch. Voor gewone brekingsafwijkingen is een verkeerde belofte vooral een teleurstelling. Bij aandoeningen als staar of glaucoma, die het boek ook behandelt, is tijdig echt onderzoek door een oogarts daarentegen essentieel: uitstel kan blijvende schade betekenen. Interessant genoeg wijst Agarwals eigen staar-voorbeeld hierboven erop dat hij zelf de operatie niet afwees, hij plaatste die juist middenin zijn eigen model. De scherpe belofte in de titel van zijn boek gaat op dat punt verder dan zijn eigen praktijk.
Wat overeind blijft
Het is verleidelijk om zo’n boek weg te zetten als achterhaald, maar dat doet geen recht aan wat er wél in zit. De aandacht voor ontspanning, voeding en leefstijl als onderdeel van gezondheid was in 1953 verre van vanzelfsprekend in de westerse geneeskunde, en is dat nu, decennia later, juist weer volop terug. Het onderscheid dat blijft hangen: de algemene gedachte dat spanning, rust en leefstijl het hele lichaam raken, inclusief onderdelen die er op het eerste gezicht los van lijken te staan, is een redelijk en nog altijd relevant uitgangspunt. De specifieke belofte dat ontspanningsoefeningen een structureel oogprobleem genezen, is dat niet.
Dat onderscheid, tussen een redelijk basisprincipe en een belofte die verder gaat dan het bewijs draagt, is waar je bij elk boek uit deze serie weer opnieuw naar moet kijken.
Bron: R. S. Agarwal, “Secrets of Indian Medicine: Synthesis of All the Systems of Medicine”, School for Perfect Eyesight, Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry, 1953.
